Sigortacı Gazetesi

Ülkemizde sanat eserleri sigortası henüz gelişmiş bir alan olmasa da, dünyada sanat eserlerinin sigortalanması sigorta endüstrisinde önemli bir yer teşkil ediyor. Türkiye’de de dikkati bu yöne çekmek için çalışmalar yapılmaya başlandı. Genelde sanat eserlerinin sigortalanması, özelde de ülke-mizde var olan uygulamaları araştırmak amacıyla hazırlanmış olan ‘Sanat Eserlerinin Sigorta Kapsamı İçerisinde İncelenmesi, Eser Grupları İçin Risk Sınıflandırmalarının Yapılmasına Yönelik Yöntem Geliştirilmesi, Özel Bir Uygulama - Topkapı Sarayı’ isimli proje TÜBİTAK bünyesinde devam ediyor.
2008 yılının ekim ayında başlayan proje çalışmaları Bahçeşehir Üniversitesi’nden Doç. Dr. İrini Dimitriyadis, Uşak Üniversitesi’nden Doç. Dr. İsmail Yardımcı, Bilecik Üniversitesi’nden Yrd. Doç. Dr. Feride H. Baştürk, Anadolu Üniversitesi’nden Ensar Taçyıldız ve sigorta eksperi Gülay Aksu tarafından yürütülüyor.
Proje grubuna, ülkemizde çok da aşina olunmayan bu sigorta türüyle ilgili sorular sorduk. Gelen cevaplar, bize bu alanda birçok eksiklik olduğunu gösterdi. Sanat eserleri sigortalarıyla ilgili yapılması gerekenlerle ilgili özel söyleşimizi bu sayıda okurlarımızla paylaşıyoruz.

Öncelikle bize projenin nasıl oluştuğundan bahseder misiniz?

Sanat eserlerinin önemli bir yatırım olduğu bilinen bir gerçek. Ancak daha da önemlisi, bu eserlerin yeri aynısıyla doldurulamaz ve biricik özellikli nesneler olmaları. Bu nedenle bu eserlerin korunması, sanat eseri koleksiyoncuları, müzeler, galeriler ve bu tip eserlerin satışının gerçekleştirildiği müzayedeler için büyük önem taşımaktadır. Bundan dolayı sanat eserlerinin sigortalanma ihtiyacı ortaya çıkmaktadır. Ancak eserlere yönelik sigorta teminatları ve kapsamlarının çok yönlü olarak ihtiyacı karşılayacak nitelikte olmamasından doğan sıkıntılar vardı. Bu sıkıntılar, bu projenin doğuşuna neden oldu.
Proje, eser grupları için risk sınıflandırmalarının yapılması, hangi eserler için hangi risklerin söz konusu olabileceği ve bu risklere bağlı olarak nasıl bir koruma sürecinin olması gerektiği sorularına cevap bulmakla başladı. Bu kapsamdaki eserlere ait risklerin hangilerinin halen uygulamada olan paket poliçelerde (Fine Art Insurance) teminat altına alındığı ve eserlerin ihtiyaçlarına uygunluğu sorgulandı.

Proje kapsamında ve sanat eserlerinin sigortalanması sırasında hangi genel şartlara bağlı olarak nasıl bir poliçe düzenlenmeli sorusuna cevap aramanın yanı sıra, eserlerin çok büyük bir çoğunluğunun bulunduğu, ülkemizdeki müzelerde risklerin farkındalığını ölçmek ve bu risklere karşı alınan önlemlerin de yeterliliğini sınamak amacı da gündeme gelmiştir. Çünkü bir müzedeki kaybın nasıl karşılanacağı kadar, kaybın olma olasılığını azaltmak daha da önemlidir.

Dünyada ve bizde sanat eserleri için ne tür sigortalar var, müzeler nasıl sigortalanıyor?

Uluslararası alanda ‘Fine Arts Insurance’ olarak adlandırılmış ve ‘Sanat Eserlerine Yapılan All Risk Paket Sigorta Sözleşmeleri’ olarak ifade edilebilen sözleşmeler mevcut. Bu sözleşmelerle kişisel ve kurumsal koleksiyonlar, sergiler, galeriler ve müzeler sigortalanabilmektedir.

SÖZLEŞMELERDE YER ALAN TEMİNATLAR

Fine Art Insurance poliçeleri yangın, deprem, terör, hırsızlık ve soygun ve yurtiçi/yurtdışı nakliyat beş ana başlık altında teminat sağlamaktadır. Yurt dışında ve ülkemizde uygulaması olan, sanat eserlerine yapılan paket poliçelerde, sigortalanmak istenen sanat eserlerine ait temel bilgiler ise şunlardır:

• Eserlerin bulunduğu tüm adreslere ait ana bina ek bina özellikleri (bina yapı tarzı, bağlantılı-bağlantısız vb.)

• Hırsızlık önlemleri (alarm, kayıt sistemi, kasa...)

• Yangın önlemleri (yangın dedektörü, yangın alarmı...)

• Sigortalanacak eserlerin kategorize edilmesi (resim-tablolar, kırılgan ve kırılgan olmayan parçalar, heykeller, mücevherat, değerli metaller, antika mobilyalar, değerli çizim-baskı-kitap, kilim, halılar)

• Nakliye ek teminatı için ortalama maksimum bedeller, istenilen coğrafi saha (yurtiçi, Avrupa, tüm dünya)

• Sigortalının son 5 yıllık hasar durumu

Sanat eserleri için hangi risklerden söz edebiliriz?

Proje kapsamında yapılan araştırmalara bağlı olarak,  farklı sanat eserlerinde farklı öneme sahip temel  risk gruplarını şu şekilde sıralayabiliriz:

• Eserin ham  madde koşulları  (Yapıldığı madde ile ilgili riskler ... kırılma –yırtılma, çatlama gibi riskler)

• Fiziksel koşullar (Sürekli ve geçici saklamada ısı, nem, nem değişikliği, güneş ışığı, aydınlatma, ani ısı değişikliği, ortam değişikliği, kalorifer –şömine riskleri)

• Periyodik bakım koşulları  (Temizlik, cila, yağlama,  varak, parlatma gibi bakımların yapılmamasından kaynaklanan riskler )

• Yanlış restorasyon yapılmasından kaynaklanan riskler,

• Ziyaretçi koşulları(Ziyaretçi sayısı, ziyaretçi niteliği, ziyaretçi sıklığı, fotoğraf çekimi)

• Sergileme ve nakliye ve indirme/bindirme koşulları (sergileme yöntemi, ambalajlama,  taşıma şekli)

• Güvenlik koşulları (Yangın, hırsızlık, dahili su, seylap, deprem  vs )

• Depolama, saklama koşullarından kaynaklanan riskler

• Ani ve beklenmedik sebeplere bağlı olarak eserin bulunduğu yerden düşmesi

• Mutat riskler (Gevşeme, kurtlanma, renk kaybı)

• Sahtecilik (Orjinalliği eksperlerin tespit edememesi riski )

Söz konusu paket poliçeler incelendiğinde, bu risklere yönelik teminat verilmediği gibi, çoğunun gündeme bile gelmediği tespit edilmiştir. Oysa sanat eserlerini yakından ilgilendiren ve yukarıda belirtilen çok sayıda risk grubu belirsizliğini sürdürmekte veya kapsam dışı kalmaktadır.

Peki neler kapsam dışında kalıyor?

Diğer sigorta branşları açısından bakıldığı zaman kapsam dışı olması uygun görülebilen riskler, sanat eserleri için farklı bir anlam taşıyabilmekte ve ayrıntılı araştırmalar gerektirmektedir. Özellikle incelemeler sırasında birçok eser grubu için, eserde hasar oluşmasına neden olarak bulunduğu yerde nem faktörü gösterilmiş, ancak poliçelerde bu faktör (rutubet ve oksidasyon) kapsam dışı tutulmuştur. Projede görev alan sigorta eksperi Gülay Aksu ile geçmişte yaşanan bazı hasar olayları ve konuyla ilgili kişilerden görüş alınmış ve neme bağlı hasarların tazminat kapsamı içinde değerlendirilmediği ve sigorta şirketleri tarafından da tazminat ödemesinin yapılmasına günümüze dek rastlanmadığı bulgusuna ulaşıldı.
Benzer şekilde haşarat ve kendiliğinden çürüme yine kapsam dışındadır. Oysa ahşap ve halı benzeri eserlerin hasar görmesinde en önemli etkenler arasında güvelenme ve bunlara bağlı olarak da eserde tahribat söz konusudur.

Bir başka neden, herhangi bir nedenle yapılan yenileme, tamir etme, restore etme ve benzer süreçler sırasında oluşan kayıp ve hasarlarda görülmekte, eserlerin sıklıkla karşılaşabildiği yanlış restorasyon riskleri göz ardı edilmektedir. Özellikle halı ve benzer dokuma ürünlerde, seramik ve tablolarda olası yanlış restorasyonlar eserlerde ciddi değer kayıplarına yol açabilmektedir.

Bu saydığınız risklerin sigorta kapsamı içine alınması mümkün mü sizce?

Evet mümkün çünkü bir örneği var. Sigorta eksperi Gülay Aksu ile konu araştırılmaya devam edilmiş ve Başbakanlık Hazine Müsteşarlığı tarafından kaleme alınan bütün branşlara ait sigorta genel şartları bu bakış açısıyla taranmıştır. Son derece ilginç bir bulgu Elektronik Cihaz Sigortaları Genel Şartları’nda tespit edilmiştir. Söz konusu genel şartlar içinde;

“...temizleme, bakım, revizyon ve yer değiştirme esnasında veya dururken, önceden bilinmeyen ani ve beklenmedik her türlü sebepten ve ezcümle;

a: İşletme personelinin veya üçüncü kişilerin ihmali, kusuru, hatası, dikkatsizliği veya sabotajından,

h:  Su ve rutubet etkisi ve bunlardan doğan korozyon hasarlarından,
istisna edilmeyen diğer hallerden, husule gelen maddi ziyan ve hasarların gerektirdiği tamirat masrafları ve ikame bedellerini temin eder...” ifadesi yer almaktadır.

Görüldüğü üzere, ECS genel şartları h bendinde su ve rutubet etkisi ve bunlardan doğan korozyon hasarlarından özellikle belirtilmiştir. Ayrıca söz konusu genel şartlar içinde belirtilen diğer ifadeler; temizleme, bakım, revizyon ve yer değiştirme esnasında veya dururken, önceden bilinmeyen ani ve beklenmedik her türlü sebepten ve personelin veya üçüncü kişilerin ihmali, kusuru, hatası, dikkatsizliği de sanat eserleri için sık karşılaşılan risk grupları içinde ifade edilmektedir. Üçüncü kişiler olarak, müze, galeri ve sergilerdeki personeller, restorasyon yapan kişiler, eserin bulunduğu ortamın temizliğini sağlayan kişiler gibi kapsam çizilebilir.

Ayrıca bu noktada, dikkati çeken diğer konu da; esere zarar verme riski olan restorasyon yapan kişilerin, Mesleki Sorumluluk sigortası kapsamına alınıp alınamayacağının hukuksal boyutları incelenebilir ve olası yeni düzenlemeler yapılabilir. Buna benzer bir konuda Vakıflar Genel Müdürlüğü'ne bağlı birimlerde çalışan uzmanlar için de geçerlidir. Taşınmaz kültür varlıkları üzerinde yapılan restorasyon çalışmaları sırasında öngörülemeyen sorunlar yaşanabilmekte ve bunun maddi karşılığı için çalışan uzmanlara kurum adına tazminat davası açılmaktadır. Bu şekilde halen devam eden çok sayıda dava söz konusudur.

SİGORTA, SAVAŞ HALİNDE BİLE GEÇERLİ OLABİLİYOR

Bu konuda dikkat çeken diğer bir bulgu da sanat eserlerinin sigortalanması sırasında savaş halinin bile kapsam içine alınabileceğinin görülmüş olmasıdır. Dünya kültürünün bir parçası olan kültür varlıklarının hangi millete ait olursa olsun korunması gerektiği, ortak kültürel miras sayıldığı ve zarar görmesi sonucu dünya kültürünün zarar göreceği açıktır. Dünya tarihi hatırlanırsa, farklı savaşlar sırasında tarihsel değerleri olan birçok eser zarar görmüştür.      
Bu görüş ilk duyulduğunda soru işaretleri yaratabilir. Ama daha da ilginç olanı, araştırdığımızda aslında bunun yasal alt yapısının 1954 yılında oluşturulduğu bilgisine ulaşmış olmamızdır.  21 Nisan- 14 Mayıs 1954 tarihleri arasında La Haye’de toplanmış Birleşmiş Milletler Eğitim Bilim ve Kültür Teşkilatı’nca hazırlanmış tasarılar sonrasında ‘Silahlı Bir Çatışma Halinde Kültür Mallarının Korunmasına Dair 1954 Tarihli Hükümetlerarası La Haye Konferansı Nihai Kararı’ alınmıştır. Bu kararlara 86 ülke tarafından imza konulmuştur. Bu karar 1965 yılında ülkemizde 11976 sayılı Resmi Gazete ile yürürlüğe girmiştir. Kurulacak özel komisyonlarla nelerin eser sayılabileceğinin belirlenmesi, bu eserlere ait bir listenin yapılıp yerlerinin tespit edilmesi, bu eserleri tanıtmada özel bir işaretin kullanılması ve savaş sırasında bu işaretlerin dikkate alınması bu kararlarda mevcuttur. Uluslararası yasal dayanağı olan savaş riskinin, sanat eserleri için poliçe kapsamlarına alınması ve olası bir hasar durumunda da hasara neden olan ülkeye rücu işletilmesi çok da uzak değildir.

Son olarak sanat eserlerinin sigortalanması için gereken yasal düzenlemeler nedir?

Sanat eserlerinin kendilerine ait özellikleri, eserlere ait risk koşulları ve kapsam dışı kalmaması gereken unsurlar da dikkate alınarak, mutlaka ‘Sanat Eserleri Sigortası Genel Şartları’ oluşturulmalı.

Eserler her koşulda sigortalanacakmış gibi hareket edilmeli, müzelerde veya koleksiyonlarda kişisel kararlara bağlı olarak değil, sistemli ve bilinçli bir bakış açısıyla olaya yaklaşılmalıdır. Bazı müze yöneticilerinin çabalarıyla gerekli ortamlar, sergileme ve depolama koşulları, bakım ve restorasyon zamanlaması üzerinde profesyonel çalışmaların olduğu gözlemlenmiştir. Ancak bütün müzelerimiz veya eser bulunan mekanlar için kişilere bağlı olmayan koruma koşulları yapılandırılmalıdır. Eserin zarar görmesi beklenmemeli, periyodik bakım cetvelleri hazırlanmalıdır.

PROJE SAYESİNDE, ESER GRUPLARINA YÖNELİK RİSKLER BELİRLENEBİLECEK

Sanat eserleri sigortası stratejisi, sanat eserlerinin kendine özgü özellikleri esas alınarak ve sağlanan korumayla ilgili bazı gerekliliklere dayanılarak hazırlanıyor. Ancak mevcut uygulamalar, sanat eserleri sigortasının sahip olması gereken kapsamıyla karşılaştırıldığında oldukça sınırlı kalıyor. Fine Arts Insurance olarak ifade edilen paket poliçelerde all risk formülü, söz konusu sanat eserinde yeniden oluşabilecek ve hasara neden olabilecek yaklaşık tüm olayları kapsadığı anlamına geliyor. Ancak sadece eserlerin sınıflandırılması veya toplam içindeki yüzdelikleri yer alıyor, eser gruplarına yönelik riskler yer almıyor. Projenin yaratacağı faydalardan biri de eser gruplarına yönelik risklerin belirlenecek olması.

SANAT ESERİ SİGORTASININ DİĞERLERİNDEN FARKI NE?

Sigorta şirketi açısından olaya bakıldığında, yangın sigortası genel şartlarına göre bina içerisinde eşya olmasıyla sanat eseri olması açısından risk ve teminatlar arasında fark yok esasında. Sanat eserleri kendilerine has birçok özelliğe sahiptir ve bu özellikler de, sayılarının az ya da tek olması, doğaları sonucu farklı risklerden etkileniyor olmaları, hasar sonrası sanat eserinin orijinal haline dönme olasılığının düşük olması, hasar oluşması durumunda tazminatların çok yüksek olması, sigorta şirketlerinin reasüre etme ihtiyacı, sanat eserlerinde hırsızlık, emniyeti suiistimal, orijinal olup olmaması riskleri ve olası sonuçları ve bunların takip süreci diğer sigortalardan ayrı düşünülmesini gerektiren en önemli özelliklerdir.